Wykład 2b — Diagnoza edukacyjna, specjalne potrzeby edukacyjne i zdrowie psychiczne uczniów

Przedmiot: Psychologia edukacyjna

Streszczenie

Rodzaje diagnozy edukacyjnej

Wykład rozpoczyna się od omówienia różnych typów diagnozy stosowanych wobec dzieci. Diagnoza klasyfikacyjna (nozologiczna) polega na poszukiwaniu wzorca wiążącego objawy w określone zaburzenie. Jej zagrożeniem jest etykietowanie — widzenie wyłącznie zaburzenia, a nie osoby. Sama klasyfikacja (np. "spektrum autyzmu") niewiele mówi o realnym funkcjonowaniu ucznia.

Szczególne miejsce zajmuje diagnoza genetyczna, zwłaszcza u małych dzieci nierozwijających mowy. Wiele symptomów spektrum autyzmu występuje też w zaburzeniach genetycznych (m.in. zespół łamliwego chromosomu X, zespół Retta i rzadkie zaburzenia rozwojowe). Czasem podłożem problemu jest deficyt metaboliczny lub enzymatyczny, który można leczyć specjalistyczną terapią. Zagrożeniem jest jednak myślenie, że skoro wszystko jest uwarunkowane genetycznie, to inne terapie są zbędne — stąd potrzeba stałych konsultacji i psychoedukacji.

Diagnoza funkcjonalna poszukuje sensu wyodrębnionych elementów w jednym kontekście sytuacyjnym (np. diagnoza gotowości szkolnej sprawdza, czy dziecko poradzi sobie z 45-minutową lekcją i wymaganiami edukacyjnymi, pomijając kwestię uzdolnień). Diagnoza fazy rozwoju wykorzystuje m.in. testy wieku umysłowego, zwłaszcza przy podejrzeniu niepełnosprawności intelektualnej — ich ryzykiem jest koncentracja na diagnozie negatywnej, z pominięciem mocnych stron dziecka. Prowadząca ilustruje to przykładem 9-letniej dziewczynki z wiekiem umysłowym ok. 4 lat: wynik testu wymagał wyjaśnienia rodzicowi i uzupełnienia badaniem profilu edukacyjnego (PEP) dostosowanym do jej grupy.

Diagnoza edukacyjna zawsze uwzględnia prognozę i rekomendacje (np. odroczenie obowiązku szkolnego, dostosowania, formy wsparcia). Jej celem jest określenie potrzeb dziecka, jego możliwości psychofizycznych oraz wyjaśnienie mechanizmów trudności. Efektem procesu diagnostycznego są opinie i orzeczenia.

Edukacja włączająca i continuum edukacji

Edukacja włączająca ma uczyć wzajemnej tolerancji i usuwać bariery. Pojawiają się jednak głosy, że w Polsce się "wykoleiła" — jest zbyt wiele dzieci z orzeczeniem, co przesuwa akcent w stronę profilaktyki. Integracja powinna być celowo zaprojektowanym procesem ludzi różniących się między sobą; jeśli społeczeństwo (stereotypy, bariery) nie jest gotowe, włączenie się nie uda.

Prowadząca odwołuje się do continuum edukacji włączającej i specjalnej wg podręcznika Norwicha — od form najbardziej włączających (dziecko z potrzebami przebywa ze wszystkimi bez dodatkowych dostosowań), przez zespoły wyrównawcze (zajęcia dodatkowe dla dzieci z dysleksją, dyskalkulią), edukację częściowo w klasie z rówieśnikami, aż po edukację specjalną (szkoły specjalne, placówki z opieką całodobową, szkoły szpitalne). Dyskusja dotyka napięcia między "produkcją orzeczeń" a niewydolnością systemu (brak asystentów, niezrealizowane zalecenia). Pojawia się informacja o procedowanej zmianie, by dzieci z ADHD otrzymywały orzeczenie o niepełnosprawności (obecnie dzieci z zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi mogą uzyskać orzeczenie o zagrożeniu niedostosowaniem społecznym).

Opinie, orzeczenia i specjalne potrzeby edukacyjne

Kluczowe rozróżnienie: orzeczenie implikuje konkretne, obowiązkowe działania ze strony placówki (np. skierowanie do klasy integracyjnej lub terapeutycznej — o czym decyduje rodzic, nie szkoła), natomiast opinia jest zaleceniem (z dopiskiem "w miarę możliwości"). Orzeczenie nie zrealizowane podlega egzekwowaniu, m.in. przez monitorowanie ze strony rodzica.

Specjalne potrzeby edukacyjne wynikają z regulacji prawnych (MEN, Ośrodek Rozwoju Edukacji, kontrola NIK), które precyzują uprawnione grupy i sposoby udzielania wsparcia — także instrumentalnego (np. obowiązek zapewnienia transportu przez gminę). Wyróżniono grupy uczniów: posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego (wiążące), posiadających opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej oraz tych, których potrzeby rozpoznali specjaliści szkolni (gdy współpraca z rodzicami jest utrudniona). Orzeczenia wydaje zespół orzekający poradni; obejmują m.in. potrzebę kształcenia specjalnego, indywidualnego nauczania, rocznego przygotowania przedszkolnego oraz zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Katalog niepełnosprawności obejmuje m.in. deprywację sensoryczną, niepełnosprawność ruchową, afazję i niepełnosprawność intelektualną. Opinie dotyczą m.in. specyficznych trudności w uczeniu się (dysleksja, dyskalkulia), odroczenia lub wcześniejszego rozpoczęcia obowiązku szkolnego, zwolnienia z nauki drugiego języka obcego (np. przy głębokiej dysleksji lub afazji) czy dostosowania wymagań edukacyjnych. Specjalne potrzeby mogą wynikać także z nadsprawności (szczególnych uzdolnień).

Wprowadzono pojęcie racjonalnych dostosowań i modyfikacji — zmienia się sposób realizacji zadań i środowisko, ale wymagania pozostają takie same (np. praca indywidualna zamiast grupowej), przy zasadzie nienaruszania dobra ogółu. Coraz częściej (zwłaszcza w Warszawie) tworzy się kilkuosobowe klasy/grupy terapeutyczne, także w placówkach publicznych.

Klasyfikacja funkcjonalna i dzieci bez orzeczeń

Dla dzieci, które mają potrzeby edukacyjne bez formalnego orzeczenia, podstawą jest diagnoza funkcjonalna w duchu międzynarodowej klasyfikacji funkcjonowania (ICF). Nie pyta ona, czy dziecko "ma ADHD lub autyzm", lecz obserwuje zachowania w obszarach aktywności i uczestniczenia. W Polsce stosuje się m.in. skalę TROS-KA. Dla dzieci rozwijających się normatywnie nie ma formalnie zaplanowanych dodatkowych działań — psycholog i kadra mogą jednak prowadzić zajęcia profilaktyczne i wspierające (psychoedukacja dzieci i rodziców), zwłaszcza gdy reszta klasy konfrontuje się z zachowaniami rówieśników z orzeczeniem.

Edukacja osób głuchych

Szczególnym przypadkiem jest edukacja osób głuchych — które same określają się jako "głuche" (czasem pisane wielką literą), a nie "niedosłyszące". Pierwsze szkoły dla osób głuchych powstały pod koniec XVIII wieku, co dowodziło, że posługiwanie się innym rodzajem mowy nie obniża ogólnej zdolności intelektualnej. Duża populacja osób głuchych skupiała się historycznie m.in. w Wielkiej Brytanii (głuchota wrodzona bywa następstwem aberracji genetycznej). Obecnie język migowy jest uznawany za język na równi z językami mniejszości narodowych, a dziecko posługujące się nim ma mieć zapewnioną edukację w tym języku — co nie zawsze było regułą (dawne praktyki: pisanie tyłem, zakaz literowania palcami). Osoby głuche tworzą własną kulturę i społeczności (np. uniwersytety dla osób głuchych w USA). Prowadząca odwołuje się do filmów ("Poczuj mój głos", "CODA") ukazujących dylematy rodzin słyszących i niesłyszących.

Zdrowie psychiczne uczniów i stres edukacyjny

Szkoła jest miejscem, w którym może wydarzyć się wiele dobrego, ale i złego (mobbing, cybermobbing, kryzysy zdrowia psychicznego), na co rówieśnicy często nie wiedzą, jak reagować. Wsparciem mogą być zajęcia profilaktyczne, rozmowy o kwestiach życiowych w ramach przedmiotów, programy fundacji (m.in. Szkoła z Klasą) oraz wolontariat koleżeński wspierany przez instytucje (np. APS, SWPS, Stowarzyszenie Wspólne Podwórko) — daje on poczucie celu i wspólnoty przy mentoringu osoby dorosłej.

Osobnym zjawiskiem jest stres edukacyjny. Badania międzynarodowe (porównawcze) pokazują, że jest on wyższy w krajach o przyspieszonym rozwoju ekonomicznym, gdzie wynik szkolny "waży więcej". Stres ten jest konsekwentnie wyższy u dziewcząt niż u chłopców — tłumaczy się to większym wpływem porażki edukacyjnej na ich dalsze możliwości życiowe oraz wyższymi oczekiwaniami społecznymi. Uzupełnieniem są dane Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie wskazujące wzrost hospitalizacji pod koniec ferii zimowych (jako przedłużenie okresu nieobecności w szkole i niwelowanie stresora edukacyjnego). Przeciwdziałanie wymaga wzmacniania wspólnoty i sieci wsparcia na poziomie mezosystemu — same działania celowane nie wystarczą.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt